Bằng đại học của tôi được in rất đẹp — trang trọng, “oai hùng” — nhưng càng nhìn lâu, tôi càng thấy nó chẳng đại diện bao nhiêu cho năng lực thực sự của mình.
Ngày trước, tôi thường xuyên bắt gặp những bài báo về nạn bằng giả. Chỉ cần một xưởng in, vài tờ giấy và con dấu đỏ là có thể tạo ra một “tấm bằng” để người mua đem đi khoe. Người xem nhìn vào mẫu giấy ấy rồi vội kết luận: “À, người này tốt nghiệp rồi, trình độ như ghi trên đây.” Chỉ vậy thôi, một tờ giấy có thể thay thế cả quá trình học tập gian nan.
Khi chính thức cầm trong tay tấm bằng thật của mình, tôi mới hiểu nó chỉ giống như món đồ trang trí. To gần bằng mấy tờ A4 ghép lại, in đẹp, có cả tiếng Latin cho thêm phần long trọng, lại được đặt trong khung gỗ kính nghiêm trang. Thế nhưng mỗi lần cần chứng minh năng lực, chẳng ai thèm liếc qua “tác phẩm nghệ thuật” đó. Điều họ yêu cầu chỉ là: “Nhờ trường gửi bảng điểm và giấy xác nhận tốt nghiệp.”
Vậy là đủ.
Có lẽ vì thế mà tôi chưa từng nghe chuyện phá án đường dây làm bằng giả ở Mỹ hay Úc. Tấm bằng chỉ để treo tường cho đẹp; sinh viên tốt nghiệp hay không chỉ được xác nhận qua hệ thống của trường. Việc này không thể giả bằng cách in ấn.
Ở Việt Nam, nạn giấy tờ giả vẫn còn đất sống vì tư duy “tin tờ giấy, tin con dấu”. Hễ thấy con dấu đỏ là tin ngay. Hễ nhìn mẫu phôi đúng chuẩn là mặc định nó thật. Và tư duy ấy đã dẫn đến nhiều câu chuyện dở khóc dở cười.
Như vụ một trường đại học gần đây không công nhận chứng chỉ Aptis chỉ vì… phôi giấy không khớp tên chuẩn “Aptis ESOL”. Hội đồng Anh giải thích rằng phôi chứng chỉ mới chưa có, nên buộc phải dùng phôi cũ. Bài thi vẫn thế, nội dung vẫn thế, giá trị học thuật không thay đổi — chỉ khác một mẫu giấy.
Trong khi trường đại học thì cương quyết: phôi giấy không đúng mẫu, không chấp nhận.
Tư duy hai bên trái ngược nhau:
-
Trường đại học: tin vào phôi, vào con dấu.
-
Hội đồng Anh: giá trị nằm ở nội dung và xác thực, không nằm ở tờ giấy.
Và người chịu thiệt nặng nhất chính là sinh viên. Thi xong, đậu rồi, tưởng đã thở phào, ai ngờ bị yêu cầu thi lại chỉ vì một tờ giấy không đúng “mẫu chuẩn”. Chậm tốt nghiệp, lỡ kế hoạch, mất bao công sức — chỉ vì hai bên “có quyền” mà không ai chịu nhường.
Đã đến lúc hệ thống giấy tờ cần bước ra khỏi tư duy “phôi bằng – phôi chứng chỉ”. Thứ nên được xem là gốc phải là xác nhận chính thức từ cơ quan cấp bằng, chứ không phải một tờ giấy có mẫu đăng ký sẵn. Tờ giấy có thể bị làm giả; con dấu có thể bị đánh cắp; mẫu phôi có thể bị sao chép. Nhưng dữ liệu xác thực từ trường học thì khó giả hơn rất nhiều.
Trong vụ Aptis, giải pháp đơn giản nhất là:
-
Hội đồng Anh in lại chứng chỉ đúng phôi để đáp ứng yêu cầu hình thức.
Hoặc -
Trường đại học gửi công văn và nhận công văn phản hồi xác nhận chứng chỉ tương đương.
Thế nhưng cả hai đều không làm điều đơn giản đó, và câu chuyện lại một lần nữa chứng minh: ở Việt Nam, một tờ giấy có thể quan trọng hơn một lời xác nhận chính thức.
Điều khiến tôi thắc mắc là: tại sao vài tờ giấy — vốn là thứ dễ giả nhất — lại có quyền lực lớn hơn lời nói và hệ thống xác thực của con người?
